Το μυθιστόρημα της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν (1926-1973) Μάλινα, που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1971, αρχίζει με την παρουσίαση των προσώπων, μιμούμενο τη φόρμα θεατρικού έργου αλλά δίνοντας και κάποιες επιπλέον πληροφορίες για τα πρόσωπα του μυθιστορήματος. Τα πρόσωπα αυτά είναι ο Ίβαν, ο Μπέλα και ο Άντρας (τα παιδιά), ο Μάλινα και ένα ανώνυμο θηλυκό Εγώ που αναλαμβάνει τον ρόλο της αφηγήτριας. Αμέσως μετά την παρουσίαση των προσώπων η ανώνυμη αφηγήτρια μας εισάγει στο μυθιστόρημα με μία εκτενή αφήγηση. Και στη συνέχεια ακολουθούν τα τρία κεφάλαια του μυθιστορήματος: «Ευτυχισμένη με τον Ίβαν», «Ο τρίτος άντρας» και «Των τελευταίων πραγμάτων».
Ο τρίτος άντρας του δεύτερου κεφαλαίου αναφέρεται στη μορφή του πατέρα, η οποία επανέρχεται στα εφιαλτικά όνειρα της αφηγήτριας. Στο δεύτερο όνειρο ο πατέρας έχει κλειδώσει την αφηγήτρια σε μια μεγάλη και σκοτεινή αίθουσα, με βρόμικους τοίχους, η οποία, όπως αποκαλύπτεται, είναι «ο μεγαλύτερος θάλαμος αερίων του κόσμου».
Επίσκεψη του Χίτλερ στο Κλάγκενφουρτ στις 4/4/1938. (Πηγή: Αυστριακή Εθνική Βιβλιοθήκη)
Παιδική ηλικία υπό αμφισβήτηση
Τον Δεκέμβριο του 1971, με αφορμή την έκδοση του Μάλινα, σε μια συνέντευξη που δίνει η Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν η δημοσιογράφος τής ζητά να μιλήσει για την παιδική ηλικία της και η συγγραφέας λέει ότι υπήρξε μία συγκεκριμένη στιγμή που κατασυνέτριψε την παιδική ηλικία της. Ήταν η είσοδος των χιτλερικών στρατευμάτων στη γενέτειρά της, το Κλάγκενφουρτ στην Καρινθία της Αυστρίας.
Πολλά χρόνια αργότερα, το 2013, κυκλοφορεί η βιογραφία της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν, γραμμένη από τη Γερμανίδα συγγραφέα, δραματουργό, σεναριογράφο και καθηγήτρια λογοτεχνίας Αντρέα Στολ. Η Αντρέα Στολ, γεννημένη το 1960, είχε εκπονήσει το 1990 τη διδακτορική διατριβή της, με τίτλο Η μνήμη ως αισθητική κατηγορία της αντίστασης στο έργο της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν. Στη βιογραφία που έγραψε για την Μπάχμαν, με τον τίτλο Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν. Η σκοτεινή λάμψη της ελευθερίας, αναφέρει ότι σήμερα πλέον θεωρείται σίγουρο ότι εκείνη τη συγκεκριμένη ιστορική ημέρα της εισβολής των χιτλερικών στρατευμάτων στο Κλάγκενφουρτ, τη 12η Μαρτίου 1938, η συγγραφέας δεν ήταν καν στη γενέτειρά της αλλά «είχε πάει με τους γονείς και τα αδέλφια της για σκι», όπως γράφει. Μάλιστα προσθέτει σε σημείωση στο τέλος του βιβλίου ότι το γεγονός αυτό της το εξήγησαν διεξοδικά ο αδελφός και η αδελφή της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν και ότι υπάρχει σχετική φωτογραφία στο ιδιωτικό αρχείο της οικογένειας με ημερομηνία Μαρτίου 1938.
Η αλήθεια είναι ότι, αν όντως η 12χρονη τότε Ίνγκεμποργκ ήταν για σκι εκείνες τις ημέρες, θα ήταν μόνο με τους γονείς της και την αδελφή της, Ιζόλντε, αφού ο αδελφός της, Χάιντς, θα γεννιόταν τον επόμενο χρόνο, στις 20 Ιουνίου 1939. Κατά τα άλλα, η 45χρονη συγγραφέας Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν που έκανε την παραπάνω δήλωση, ανασύροντας τη συγκεκριμένη ανάμνηση από την παιδική ηλικία της, δεν ανέφερε αν την είσοδο των χιτλερικών στρατευμάτων στο Κλάγκενφουρτ την παρακολούθησε ζωντανά στον δρόμο ή έστω από το παράθυρο του σπιτιού της οικογένειας ή ετεροχρονισμένα από τα κινηματογραφικά επίκαιρα στο Κλάγκενφουρτ ή κάπου αλλού λίγες ημέρες αργότερα.
Ο πατέρας της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν
Γεγονός πάντως είναι ότι ο πατέρας της οικογένειας, ο Ματίας Μπάχμαν (1895-1973), εκπαιδευτικός στο επάγγελμα, είχε γίνει από το 1932 μέλος του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος Αυστρίας, το οποίο αυτοπροσδιοριζόταν ως αδελφό κόμμα του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος του Χίτλερ και έφερε μάλιστα στην ονομασία του τον χαρακτηρισμό «Χιτλερικό Κίνημα». Αν ο Ματίας Μπάχμαν ήταν με την οικογένειά του στο Κλάγκενφουρτ, είναι πολύ πιθανό να πανηγύριζε στον δρόμο για την είσοδο των χιτλερικών στρατευμάτων στην πόλη του μαζί με όλους τους άλλους που πανηγύριζαν. Αν ο Ματίας Μπάχμαν δεν ήταν με την οικογένειά του στο Κλάγκενφουρτ, αλλά για σκι, είναι πολύ πιθανό επίσης να φρόντιζε να την παρακολουθήσει από το ραδιόφωνο ή στα κινηματογραφικά επίκαιρα λίγες ημέρες αργότερα. Είναι σαφές ότι δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τι συνέβη πραγματικά.
Ο αδελφός και η αδελφή της εκλιπούσας
Γεγονός επίσης είναι, ωστόσο, ότι ο γιος του Ματίας Μπάχμαν, ο Χάιντς, τόσο στην ομιλία του για την αδελφή του τον Ιούνιο του 2010 στο Κλάγκενφουρτ όσο και στο βιβλίο του με τον τίτλο Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν, η αδελφή μου, που εκδόθηκε το 2023, αναφέρει ότι, όποτε ρωτούσε τον πατέρα του για τον ναζισμό και τα χρόνια του πολέμου, εκείνος του έλεγε ότι όλα ήταν τόσο φοβερά που δεν μπορούσε να μιλάει γι’ αυτά. Επιπλέον ο Χάιντς Μπάχμαν προσθέτει ότι ο ίδιος θεωρούσε ειλικρινή τον τρόμο του πατέρα του για τα εγκλήματα των ναζί· μάλιστα θεωρούσε ότι αυτός ο τρόμος αποτέλεσε προϋπόθεση για τις πολύ καλές σχέσεις και των τριών παιδιών με τον πατέρα τους μετά τον πόλεμο και ιδιαίτερα της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν με εκείνον.
Την καλή σχέση της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν με τον πατέρα της θα επιβεβαίωνε έμμεσα και η αδελφή της, Ιζόλντε. Η Ιζόλντε Μόζερ, όπως λεγόταν μετά τον γάμο της, ανέφερε ότι το 1970 η συγγραφέας την είχε στείλει να προετοιμάσει τον πατέρα της για τον χαρακτήρα του πατέρα στο μυθιστόρημα Μάλινα που θα εκδιδόταν αργότερα. Συγκεκριμένα είχε αναλάβει να μεταφέρει στον Ματίας Μπάχμαν ότι η συγγραφέας χρειαζόταν αυτόν τον χαρακτήρα και ότι χωρίς αυτόν δεν γινόταν να υπάρξει το μυθιστόρημα Μάλινα. Η Ιζόλντε Μόζερ θα συμπλήρωνε επίσης ότι όπως κι αν προσέλαβε αργότερα ο Ματίας Μπάχμαν τον χαρακτήρα του πατέρα στο Μάλινα, για το οποίο έκανε και διάφορες συζητήσεις ο ίδιος με τη συγγραφέα, η περηφάνια που ένιωθε για την κόρη του ήταν μεγάλη. Κάπως ανάλογα απάντησε και στα 80 της χρόνια η Ιζόλντε Μόζερ, σε μια συνέντευξη που έδωσε το 2008 με αφορμή την έκθεση Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν. Γράφοντας κατά του πολέμου στο Μερς της Γερμανίας, στην οποία εκτέθηκε για πρώτη φορά το χειρόγραφο Ημερολόγιο πολέμου της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν. Ο δημοσιογράφος τη ρώτησε αν ήταν δύσκολο να μεγαλώνει στη σκιά της διάσημης αδελφής της. Η Ιζόλντε Μόζερ δήλωσε ότι όταν η αδελφή της έγινε διάσημη, η ίδια ήταν αρκετά μεγάλη, είχε επιλέξει άλλον δρόμο, την απλή ζωή, και συνεπώς δεν υπήρχε ανταγωνισμός μεταξύ τους. Παρ’ όλ’ αυτά, πρόσθεσε, οι δρόμοι τους διασταυρώνονταν, είτε ταξιδεύοντας μαζί στην Ιταλία είτε με επισκέψεις της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν στο σπίτι της είτε στις συναντήσεις στο πατρικό σπίτι τους. Για να πει, τελειώνοντας, ότι τα γράμματα, τα αντίτυπα των βιβλίων και οι κριτικές που λάμβανε της έδιναν τη δυνατότητα να παρακολουθεί την πορεία της αδελφής της και να κλείσει με ένα ρητορικό ερώτημα: «Πώς θα μπορούσε να μην είναι υπερήφανος κανείς;».
Η μορφή του πατέρα στο Μάλινα
Τις αναφορές του Χάιντς Μπάχμαν στον πατέρα του, όσον αφορά τη σχέση του με τον ναζισμό, τον πόλεμο και τα εγκλήματα των ναζί, κάποιοι τις θεώρησαν «ξέπλυμα» του ναζιστή πατέρα· ίσως δικαίως, ίσως άδικα. Το ίδιο ίσως μπορούσε να πει κανείς και για την ανάμνηση της Ιζόλντε Μόζερ, σύμφωνα με την οποία η συγγραφέας τής ανέθεσε να προετοιμάσει τον πατέρα τους για τον χαρακτήρα του πατέρα στο μυθιστόρημα Μάλινα. Όλες αυτές οι λεπτομέρειες και οι εικασίες, ωστόσο, μεταθέτουν το βάρος από το λογοτεχνικό έργο της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν στην προσωπική της ζωή. Η μορφή του πατέρα στο Μάλινα δεν είναι σημαντική, επειδή έχει κάποια σχέση με τον Ματίας Μπάχμαν σε ένα προσωπικό επίπεδο· είναι σημαντική, επειδή από τη μια σχηματοποιεί, κατά κάποιο τρόπο, τη σχέση της γενιάς της Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν με τον ναζισμό και από την άλλη συνθέτει συμπληρωματικά με τους υπόλοιπους αντρικούς και γυναικείους χαρακτήρες του μυθιστορήματος το κάδρο της πατριαρχίας.
Είναι αλήθεια ότι η Αυστριακή συγγραφέας Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν αποτελεί πολλά χρόνια τώρα έναν μύθο της γερμανόφωνης λογοτεχνικής κοινότητας και όχι μόνο. Κοινός τόπος είναι ότι οι μύθοι δεν αντιμετωπίζονται πάντα μόνο με λατρεία. Τα παραπάνω είναι μόνο δύο παραδείγματα: η αμφισβήτηση της ειλικρίνειάς της και η μετατόπιση του βάρους από το έργο της στην προσωπική της ζωή. Οι πολλές προσπάθειες απομυθοποίησης, που μοιάζουν πάντα να έχουν στόχο την ίδια την Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν, ουσιαστικά αποτελούν προσπάθειες απαξίωσης του ριζοσπαστικά ανατρεπτικού έργου της.
